Procesy rynkowej transformacji gospodarki polskiej i jej integracja z Unią Europejską powodują konieczność poszukiwania oraz wdrażania nowych koncepcji w dziedzinie kreowania skutecznych ekonomicznych mechanizmów ssania (chłonności innowacji). Proces ten powinien przebiegać na trzech poziomach: człowiek, przedsiębiorstwo, gospodarka (układ narodowy, regionalny i ponadnarodowy). Niezbędne są więc nowe idee, nowe koncepcje kształtowania procesów innowacyjnych. Do takich instrumentów z pewnością zaliczyć trzeba kategorię kapitału (poziom, struktura, źródła, modele, koszt), który odgrywa istotną rolę w kształtowaniu działalności innowacyjnej. Z jednej strony potrzebne są odniesienia do doświadczeń krajów wysoko rozwiniętych (identyfikacja określonych kryteriów polityki innowacyjnej rozpatrywanych na międzynarodowym tle porównawczym), a z drugiej – uwzględnienie specyficznych właściwości gospodarki transformowanej.

Ekonomiczny charakter kapitału zależy od tego, czy umożliwia on podmiotowi gospodarczemu osiągnięcie lub zakończenie jakiegoś etapu procesu jego działania. Kapitał jest czynnikiem produkcji, który subiektywnie materializuje się na każdym pośrednim etapie konkretnego procesu działania, co więcej, kapitał wyrasta ze związku trzech elementów: zasobów naturalnych, pracy i czasu, które łączą się w przedsiębiorczym działaniu, wymyślonym i wykonywanym przez ludzi. Warunkiem wytwarzania kapitału, czy właściwie dóbr kapitałowych, jest rezygnacja z natychmiastowej konsumpcji lub jej odłożenie w czasie. Proces inwestycji w dobra kapitałowe wymaga oszczędzania, czyli właśnie zmniejszenia konsumpcji poniżej poziomu, który można osiągnąć bez oszczędzania.

Realizacja strategii kraju pociąga za sobą konieczność ustalenia sposobu finansowania składających się na nią zamierzeń. Określone przedsięwzięcia wymagają dużej aktywności przedsiębiorstw, centralnych i samorządowych instytucji, pracobiorców i pracodawców. Założone tempo wzrostu gospodarczego wymaga natomiast odpowiednio dużych nakładów inwestycyjnych, które mogą być finansowane ze środków własnych przedsiębiorstw, z zaciąganych kredytów, a także ze środków publicznych, w tym również pozyskanych z zagranicy.

Podstawą finansowania rozwoju kraju, przedsiębiorstw są jednak oszczędności wewnętrzne. W związku z tym szczególnie istotną kwestią jest doskonalenie systemu tworzenia, uruchamiania i wykorzystania tych oszczędności do celów inwestycyjnych. Można wręcz powiedzieć, że rozwiązanie kwestii gospodarczych i społecznych w znaczącej mierze zależeć będzie od jakości systemu pośrednictwa finansowego. Sprawny i bezpieczny system instytucji rynków kapitałowego i pieniężnego jest niezbędnym warunkiem realizacji zamierzeń strategii gospodarczej. Jakość systemu pośrednictwa w dużym stopniu wpływa na jego rolę w finansowaniu podstawowych potrzeb gospodarczych. Zwiększenie efektywności finansowania określonych zadań gospodarczych i społecznych wymaga pogłębienia decentralizacji zasobów finansowych.

Proces powstawania nowych przedsiębiorstw oraz budowania przez nie własnej konkurencyjności, decydującej o możliwościach rozwoju w skali zarówno krótkoterminowej, jak i długookresowej, wymaga ponoszenia znacznych nakładów na badania oraz wdrażania nowych produktów i technologii. Jednym z kluczowych bowiem czynników, decydujących o potencjale rozwojowym i konkurencyjności przedsiębiorstw na rynku krajowym i globalnym, jest poziom ich innowacyjności. Szacunki dokonywane w krajach wysoko rozwiniętych wskazują, że innowacje przyczyniają się w około 80% do wzrostu efektywności i produktywności, a zwiększenie efektywności – w 80% do wzrostu ogólnego poziomu PKB.

Powszechnie uważa się, że sukces finansowy i ekonomiczny odnoszą te społeczności, państwa i przedsiębiorstwa, które wykształcą i wyzwolą w sobie zdolność do generowania innowacji. Powinny one cechować się klarownością, konsekwencją i przewidywalnością w stosunku do rynku. Innowacje te, jak słusznie wspomina w swojej książce J. Bogle, powinny służyć inwestorom w długim horyzoncie czasu. Innowacje, które sprawdzą się w przyszłości, a nie innowacje opierające się na tym, co działało wczoraj1.

Zarówno na poziomie jednostek, jak i całych grup społecznych, innowacyjność zależy od norm społecznych, kultury organizacji i, jak się sądzi, jest powiązana z kapitałem społecznym, a przede wszystkim z tak zwanym kreatywnym kapitałem społecznym. Działalność przedsiębiorstw na globalnym rynku wymaga posługiwania się pojęciem kapitał innowacyjny. Kapitał ten charakteryzuje się określonym zespołem uwarunkowań instytucjonalnych i behawioralnych właściwych jednostce, organizacji, rynkom i społeczeństwom.

Warto wspomnieć, że problem możliwości finansowania działalności innowacyjnej jest przedmiotem licznych dyskusji, poczynając od J. Schumpetera, który w swoim dziele Teoria rozwoju gospodarczego w centrum uwagi umieścił innowacje i jako pierwszy przedstawił istotne argumenty za rolą rynku finansowego i banków w pobudzaniu innowacyjności.

Podstawowym problemem rozwoju innowacji w Polsce na tle krajów UE jest brak właściwego systemu finansowania tego typu przedsięwzięć, co jest konswkwencją zbyt małego zaangażowania kapitału prywatnego w finansowanie innowacyjnej działalności przedsiębiorstw. W przypadku przedsiębiorstw, które działają w Polsce, występuje niedobór zarówno własnych, jak i zewnętrznych źródeł finansowania, szczególnie nowych, innowacyjnych, a zarazem ryzykownych przedsięwzięć, przede wszystkim na etapie badań i we wczesnych fazach ich realizacji. Przeciętne wydatki na B + R w przeliczeniu na jednego obywatela w Polsce wynoszą 46,3 euro (wynika to z danych Eurostatu za 2007 rok). Sytuuje to nasz kraj na trzecim miejscu od końca wśród członków UE. Mniej wydaje się jedynie w Rumunii i Bułgarii. Najwięcej na B + R wydają takie kraje, jak Szwecja – ok. 1300 euro, Luksemburg – 1240 euro, i Finlandia – 1180 euro na jednego mieszkańca. Dane te świadczą same za siebie. Nowe państwa członkowskie UE, na przykład Estonia, starają się bardzo szybko nadrobić dysproporcje występujące w finansowaniu innowacji. W kraju tym w stosunku do 2000 roku nakłady na sferę B + R wzrosły o 380%, w Rumunii – o 360%, Czechach – 180%. Na tle tych państw Polska z dynamiką 50-procentową stoi właściwie w miejscu. Inną, negatywną cechą jest to, że nakłady na B + R ponoszone przez prywatny kapitał rosną w Polsce wolniej niż ponoszone przez sektor publiczny (dynamika per capita od 2000 r. wyniosła odpowiednio 25% oraz 64%), natomiast w takich krajach, jak Estonia czy Litwa, sytuacja ta przedstawia się inaczej. Przedsiębiorstwa mają tam większą motywację do zwiększania swojego potencjału rozwojowego. Dynamika nakładów w przedsiębiorstwach prywatnych i w sektorze państwowym przedstawia się następująco: Estonia – 900% i 70%, Litwa – 335% i 65%.

Ostatecznie w interesie uczestników rynku konieczne jest finansowe współdziałanie na rzecz kształtowania i tworzenia wartości innowacyjnych. Społeczeństwo wykorzystujące wiedzę nie może być pozostawione same sobie. Tworzenie gospodarki opartej na wiedzy wymaga oddziaływania na wielu płaszczyznach, co pociąga za sobą konieczność ponoszenia wielowymiarowych wysiłków na skalę europejską, krajową i regionalną.

Determinanty i modele finansowania przedsięwzięć innowacyjnych w Polsce w kontekście integracji z Unią Europejską mogą być różnorodne. Występujące fundusze ryzyka, pożyczkowe i poręczeniowe są zdecydowanie za małe i na razie nie rozwiązują kwestii dostępu do tak zwanego przyjaznego kapitału, który mógłby być przeznaczony na rozwój działalności innowacyjnej, w tym na organizowanie przedsiębiorstw innowacyjnych. Należy więc tworzyć warunki do rozwoju wyspecjalizowanych funduszy finansowych z wykorzystaniem aktywnej roli systemu bankowego i parabankowego. System bankowy w Polsce nie jest przyjazny i zainteresowany finansowaniem przedsięwzięć innowacyjnych, co wynika z wielu przyczyn.

Instytucje bankowe na świecie mają trudności z finansowaniem początkowych faz procesu innowacyjnego (badania, wdrożenia, studia przedkonkurencyjne, prototypy, przygotowania i uruchamiania produkcji). W rozwój nowych form finansowania przedsięwzięć innowacyjnych należy zatem zaangażować środki publiczne. Potrzebna jest współpraca instytucji finansowych z ekspertami w dziedzinie komercjalizacji określonego typu technologii. Na świecie wykrystalizowało się kilka zweryfikowanych schematów finansowania przedsięwzięć innowacyjnych, które można wykorzystać w polskich warunkach.

Gospodarujące podmioty mają relatywnie niską i niedostateczną zdolność do akumulacji środków na potrzeby rozwoju (innowacji). Modernizacja technologiczna, w tym strukturalna, wymaga przejścia na europejskie standardy finansowania nauki i zaplecza naukowo-badawczego. Potrzebna jest również polityka stymulująca wzrost zdolności akumulacyjnej przedsiębiorstw i działalności innowacyjnej przedsiębiorstw.

Warto jednak pamiętać, że w warunkach narastającej niepewności polityka gospodarcza wymaga pewnej elastyczności i gotowości do zmieniających się warunków w otoczeniu gospodarczym. Zasady racjonalne dla jednej gospodarki mogą okazać się mało skuteczne dla innej – co z kolei należy uwzględniać w formułowaniu odpowiedniej strategii i polityce gospodarczej. Takie podejście zaproponowali R. Frydman i M. Goldberg w swojej autorskiej koncepcji Imperfecta Knowledge Economics, która wskazuje także na wagę analizy jakościowej i ograniczenie roli analizy ilościowej. Zasadniczym problemem w ekonomii i finansach globalnych jest również kwestia beneficjentów i poszkodowanych. Postępujący proces globalizacji ma swoich zwolenników, jak i zagorzałych przeciwników. Zjawisko to niesie ze sobą nowe szanse i wyzwania, ale również nowe ryzyko i zagrożenia.

Problematyka finansowania działalności innowacyjnej przedsiębiorstw jest od pewnego czasu ważnym przedmiotem zainteresowania badaczy skupionych na procesach innowacyjnych na całym świecie. Mimo że pojawiły się już publikacje na ten temat, to jednak problem finansowania innowacji i wszystkich związanych z tym aspektów nie został jeszcze dostatecznie poznany. Nie wypracowano jednolitego i uniwersalnego podejścia teoretycznego i metodycznego, a przecież identyfikacja specyficznych cech mechanizmów finansowania działalności innowacyjnej, ich wymogów oraz odpowiedniej struktury kapitałowej są podstawą do podniesienia konkurencyjności całej gospodarki.

Główne nurty badawcze, które obejmują studia teoretyczne i analizy empiryczne, na ogół odnoszą się do instrumentów finansowych i ich ograniczoności w stosunku do finansowania działalności innowacyjnej przedsiębiorstw. Brakuje natomiast szerszej analizy problemu braku, wykorzystania instrumentów finansowych oraz odpowiedniego modelowania tych procesów z udziałem kapitału prywatnego i kapitału publicznego. Nie ma również publikacji na temat implementacji modelu lub modeli finansowania projektów innowacyjnych w zależności na przykład od wielkości danego przedsiębiorstwa czy konkretnej fazy rozwoju danego przedsięwzięcia. Model finansowania przedsięwzięć innowacyjnych powinien mieć określoną strukturę kapitałową, uzależnioną także od sytuacji ekonomicznej danego podmiotu oraz rodzaju prowadzonej działalności innowacyjnej. Proces finansowania innowacji w Polsce wymaga szczególnej uwagi i analizy, które pozwoliłyby szczegółowo poznać ich mechanizmy oraz uwarunkowania w celu stworzenia odpowiedniego montażu finansowego. Przeniesienie i odpowiednie zaimplementowanie wiedzy oraz doświadczeń z innych krajów na rynki wschodzące, do których zaliczamy Polskę, może wspomóc gospodarkę naszego kraju w poprawie konkurencyjności przez wprowadzanie innowacji. Bez nich Polska może stać się peryferyjnym krajem Unii Europejskiej.

Warto także odnieść się w tym względzie do zagrożeń wynikających z niedoceniania doświadczenia historycznego. G. Akerlof i R. Shiller analizując przyczyny ostatniego kryzysu finansowego, eksponują właśnie negatywne następstwa niewyciągania wniosków ze zdarzeń z przeszłości. Konieczna jest więc analiza wszelkich kryzysów gospodarczych, które wydarzyły się w przeszłości, po to aby w skuteczny sposób eliminować możliwe zagrożenia. Podobne stanowisko zajmuje również w swoim ostatnim dziele J. Stiglitz5, analizując korzenie kryzysów finansowych.

Niezwykle ważne jest również zbadanie uwarunkowań i mechanizmów ekonomicznych zarówno krajowych, jak i zagranicznych, dotyczących procesów finansowania działalności innowacyjnej w przedsiębiorstwach poprzez między innymi syntezę dorobku naukowego odnoszącego się do istoty i form finansowania wspomnianej działalności.

Podstawowym celem pracy jest próba teoretycznej refleksji nad zasadami finansowania przedsięwzięć innowacyjnych podmiotów gospodarujących. Wskazano w niej na zasadność przyjęcia tak zwanego montażu finansowego, to jest środków pochodzących z różnych źródeł. Dopełniającą zasadą jest programowanie partnerstwa społecznego, a więc układu publicznego i prywatnego oraz zintegrowanego podejścia, co wynika z braku wykształconego systemu finansowania innowacji w Polsce. O sukcesie innowacji decyduje powstanie odpowiedniego modelu finansowania innowacji i specyficznego układu między poszczególnymi podmiotami (administracja państwa, regiony ekonomiczne, przedsiębiorstwa, powiązania ponadnarodowe). Konieczne są zmiany legislacyjne i instytucjonalne, które umożliwią przedsiębiorcom korzystanie zarówno z wyspecjalizowanych instrumentów wspierania finansowego, jak i współdziałania publiczno- prywatnego. Powiązania te mają być w dużym stopniu nieformalne, sieciowe, a nie hierarchiczne, i raczej wynikać z kooperacji niż ze współzawodnictwa.

Realizacja tego celu stanowi wprowadzenie do dalszych badań i praktycznych zastosowań, w tym głównie projektowania i usprawniania tworzonego modelu (modeli). Ze względu na wspomniane luki w rozważaniach teoretycznych w polskiej literaturze przedmiotu, praca ta może je częściowo wypełnić i być wprowadzeniem do dalszych badań teoretycznych i empirycznych. Podjęte badania mają posłużyć następującym celom cząstkowym:

a) diagnozie roli kapitału w rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw w Polsce na tle zmian zachodzących w innych krajach Wspólnoty Europejskiej,

b) wpływowi ryzyka i niepewności na procesy finansowania innowacji w gospodarce ze szczególnym uwzględnieniem i określeniem miejsca oraz roli ryzyka innowacyjnego,

c) teoretycznej koncepcji kapitału i jej metodologicznemu uzasadnieniu w finansowaniu projektów innowacyjnych,

d) określeniu miejsca innowacji w strategii rozwoju przedsiębiorstw i uzasadnieniu przesłanek podejmowania decyzji innowacyjnych w przedsiębiorstwach w Polsce,

e) ocenie znaczenia, miejsca i struktury kapitału i jego wpływu na proces finansowania innowacji w przedsiębiorstwach,

f) określeniu roli i zadań polityki innowacyjnej jako determinantów procesów innowacyjnych,

g) propozycji zmian i nowych rozwiązań w zakresie modelu finansowania działalności innowacyjnej w przedsiębiorstwach uwzględniających specyfikę rynku w Polsce.

Główną hipotezą badawczą pracy jest twierdzenie, że w kraju transformującym gospodarkę trzeba wykorzystać odpowiednie instrumenty finansowe zasilania działalności innowacyjnej podmiotów gospodarczych, tj. odpowiednie modelowanie tych procesów z udziałem kapitału prywatnego i kapitału publicznego, (programowania partnerstwa społecznego oraz zintegrowanego podejścia). Modele finansowania projektów innowacyjnych są różne, zależą bowiem od wielkości przedsiębiorstwa, rozmiarów przedsięwzięcia, a także specyfiki rynku w Polsce lub konkretnej fazy rozwoju realizowanego zamierzenia. Wymaga to poznania uwarunkowań, mechanizmów i stworzenia (opracowania) odpowiedniego montażu finansowego. Na tak sformułowaną ogólną hipotezę złożyły się następujące hipotezy cząstkowe:

1. Jednym ze skuteczniejszych sposobów stymulowania mechanizmów wzrostu opartego na wiedzy mogą być działania aktywizujące finansowanie przedsięwzięć innowacyjnych w polskich przedsiębiorstwach przez kapitał prywatny.

2. Skutkiem braku kapitału, a przede wszystkim odpowiedniego modelu finansowania działalności innowacyjnej w Polsce, jest niewystarczająca ilość, a właściwie brak endogenicznych, nowych i w pełni innowacyjnych technologii, innowacyjnych produktów i usług, które byłyby w stanie podnieść konkurencyjność i dochodowość polskiej gospodarki na rynku światowym. Dotychczasowe formy zasilania projektów innowacyjnych są niewystarczające. We wprowadzaniu innowacji na ogół następują przeniesienie i adaptacja już funkcjonujących wzorców, a na ten rodzaj działalności znacznie łatwiej o środki finansowe pochodzące z kapitału prywatnego.

3. Kapitał innowacyjny powinien być główną częścią struktury kapitałowej, określającą zdolność podmiotów gospodarujących lub samej gospodarki do wzrostu produktywności i konkurencyjności. Poprawa dostępu do źródeł finansowania przez stworzenie montażu finansowego ma kapitalne znaczenie z punktu widzenia wykorzystania go do podniesienia możliwości rozwoju innowacyjności w Polsce. Umożliwi on bowiem przedsiębiorcom pozyskanie większych kwot finansowania, bez którego mieliby niewielkie szanse dostania się do czołówki krajowej i światowej.

4. Prowadzenie każdej działalności, w tym gospodarczej, wiąże się z ryzykiem. Na uwagę zasługuje wzrastająca rola ryzyka, które można nazwać ryzykiem innowacyjnym. Trzeba zatem stworzyć odpowiedni schemat zarządzania tego rodzaju ryzykiem przez między innymi analizę zjawiska, jakim są innowacje, a właściwie inwestycje w innowacje. Należy także wybrać odpowiednie metody szacowania ryzyka innowacyjnego.

5. Bardzo duże znaczenie ma zwiększenie wysiłków na rzecz informowania potencjalnych inwestorów i przedsiębiorców poszukujących kapitału na finansowanie edukacji o innowacjach, ich roli i znaczeniu w gospodarce, a przede wszystkim o już istniejących instrumentach finansowych, mających źródło pochodzenia na rynku finansowym.

6. Finansowanie innowacji ze środków publicznych może mieć znaczenie uzupełniające, choć jest ono szczególnie istotne w finansowaniu sfery B + R. Coraz wyższe nakłady inwestycyjne na środki produkcji wysokiej techniki i coraz krótsze okresy eksploatacji inwestycji, a także coraz większe zapotrzebowanie na środki finansowania innowacji powodują, że wzrasta zapotrzebowanie na alternatywne formy finansowania tego rodzaju działalności. Miejscem poszukiwania środków na działalność innowacyjną może być szeroko pojęty rynek finansowy ze swoimi instrumentami, które obecnie nie są wykorzystywane w dostatecznym stopniu przez przedsiębiorstwa poszukujące kapitału.

7. Kluczem do wzmocnienia finansowego polskich przedsiębiorstw jest pełna koordynacja działań i systematyczne analizy wpływu nowych rozwiązań regulacyjnych na współpracę sektora publicznego i sektora prywatnego w przypadku wspólnego finansowania projektów innowacyjnych w Polsce.

Układ pracy został podporządkowany zasadniczemu celowi i zakresowi badań. Obejmuje ona sześć rozdziałów o charakterze teoretycznym, metodycznym i empirycznym.

W pierwszym rozdziale na podstawie szczegółowych studiów literatury przedmiotu zarówno krajowej, jak i zagranicznej, przedstawiono teoretyczne aspekty roli kapitału w procesie gospodarczego rozwoju kraju. Podjęto próbę systematyzacji podejścia do istoty, form, funkcji i roli kapitału w gospodarce. W tej części pracy zidentyfikowano i scharakteryzowano problem kosztu kapitału i zaprezentowano znaczenie bezpośrednich inwestycji zagranicznych w procesie modernizacji kraju.

Drugi rozdział poświęcono ryzyku i jego determinantom w procesach innowacyjnych. Przedstawiono w nim między innymi przegląd i ocenę rodzajów ryzyka obniżających ryzyko w działalności innowacyjnej przedsiębiorstw, a przede wszystkim podjęto próbę definicji ryzyka innowacyjnego oraz określono etapy i metody zarządzania tym ryzykiem.

W trzecim rozdziale scharakteryzowano kształtowanie się struktury w procesach innowacyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem teoretycznej koncepcji kapitału w tych procesach, oraz metodologicznie uzasadniono koncepcje kapitału w finansowaniu działalności innowacyjnej. Przedstawiono kapitał jako kategorię mikroekonomiczną i rolę kapitału amortyzacyjnego. Rozdział zakończono prezentacją form finansowania innowacji przez kapitał.

W czwartym rozdziale przedstawiono miejsce i rolę innowacji w strategii rozwoju przedsiębiorstw. Omówiono w nim przesłanki podejmowania decyzji innowacyjnych w przedsiębiorstwach. Podjęto również próbę identyfikacji procesów finansowania innowacji w przedsiębiorstwach w Polsce na podstawie badania ankietowego dokonanego w dwóch etapach (próba losowa). W pierwszym etapie – sondażowym – obejmującym lata 2003–2005, wzięło udział 200 polskich przedsiębiorstw z całej Polski. W drugim etapie – głównym – badaniem objęto 1200 polskich przedsiębiorstw w latach od 2006 do 2008 roku. Na podstawie

badań empirycznych omówiono podstawowe aspekty finansowania działalności innowacyjnej w przedsiębiorstwach w Polsce. Wykorzystując analizę studium przypadków, scharakteryzowano dwa przykłady finansowanych projektów innowacyjnych. Były one finansowane z kapitału pochodzącego z różnych źródeł, a przedstawione pomysły są innowacją na skalę europejską.

W piątym rozdziale przedstawiono politykę innowacyjną państwa jako stymulantę procesów innowacyjnych wraz z uwarunkowaniami politycznymi i społecznymi. Zaprezentowano również przykłady polityki innowacyjnej w takich krajach, jak Finlandia, Islandia i Chiny, w porównaniu z polską polityką innowacyjną.

W szóstym rozdziale oceniono wpływ determinant zewnętrznych i wewnętrznych (źródeł finansowania) na procesy innowacyjne w badanych przedsiębiorstwach oraz zaprezentowano ocenę jakościową badanych uwarunkowań finansowania innowacji. Podjęto również próbę implementacji modeli finansowania innowacji w Polsce z uwzględnieniem roli kapitału prywatnego i kapitału publicznego. W przedstawionych modelach uwzględniono różne przesłanki działalności i funkcjonowania przedsiębiorstw. W rozdziale tym zaproponowano etapy kontroli danego projektu innowacyjnego, czyli monitoringu i zabezpieczenia przed ryzykiem.

Przedstawiony zakres tematyczny pracy, założone cele i postawione hipotezy badawcze współokreślają przyjęte założenia metodologiczno-metodyczne i określają zastosowane w pracy podejście badawcze. W części teoretycznej wykorzystano metody wnioskowania dedukcyjnego i analizy porównawczej. Na poziomie obserwacyjno-empirycznym posłużono się natomiast wnioskowaniem indukcyjno- dedukcyjnym, analizą studium przypadków oraz ogólnie stosowanymi i znanymi metodami analizy jakościowej, przeprowadzonymi na podstawie badań ankietowych i wywiadu bezpośredniego z wybranymi przedstawicielami badanych przedsiębiorstw.

Należy wspomnieć o pewnych ograniczeniach w badaniach empirycznych, dotyczących kwestii związanych z kwantyfikacją opartą na niedostatecznej ilości danych. Obszerny zakres problematyki badawczej wpłynął na konieczność wprowadzenia określonych ograniczeń, między innymi o charakterze przedmiotowym, podmiotowym, czasowym i przestrzennym. W pracy główną uwagę skupiono na ekonomicznych aspektach procesów finansowania działalności innowacyjnej, choć należy podkreślić, że problematyka ta ma bardziej złożony charakter i szerszy wymiar, na przykład prawny. Podstawowymi źródłami informacji są:

– krajowa i zagraniczna literatura przedmiotu,

– raporty wyspecjalizowanych instytucji (GUS, NBP, Eurostat, PAIiIZ, Komisji Europejskiej, EVCA i innych),

– raporty i sprawozdania podmiotów występujących w badaniach,

– zasoby Internetu,

– informacje zebrane w toku badań ankietowych i bezpośrednich wywiadów.

Poznanie i prezentacja nowych rozwiązań teoretycznych, bez oceny ich adekwatności do warunków praktycznych, byłoby oczywiście niewystarczające. Należy zatem dodać, że na ostateczny kształt niniejszej pracy wpłynęły rozmowy i dyskusje zarówno ze specjalistami ze środowiska akademickiego, jak i z praktykami życia gospodarczego. Ostateczną weryfikację zaproponowanych rozwiązań teoretycznych może dokonać jedynie rynek.

Każdy autor ma świadomość, że kontynuuje badania poprzedników, dlatego dziękuję wszystkim autorom, na których powoływałem się w niniejszej pracy. Ocena tej publikacji, jej trafności merytorycznej i metodycznej należy do Czytelników, ale pełna odpowiedzialność spoczywa jednak na autorze.