Zarządzanie – poradniki |

Innowacje uznaje się współcześnie za podstawowy czynnik wzrostu i rozwoju organizacji – zdaniem wielu badaczy stanowią one klucz do osiągnięcia sukcesu na coraz bardziej konkurencyjnym rynku. Organizacje wdrażają innowacje w celu wzbogacania swojego asortymentu o nowe produkty i usługi wysokiej jakości, pozyskania nowych lub rozszerzenia już istniejących rynków zbytu bądź zdystansowania konkurencji, szczególnie w otoczeniu o dużym stopniu złożoności i zawirowań. Jednak, jak zauważył M.L. Tushman, wprowadzenie pojedynczej innowacji niekoniecznie jest kluczem do długookresowego rozwoju organizacji. Przetrwanie oraz dalszy rozwój organizacji mogą w większym stopniu zależeć od zdolności organizacji do systematycznego tworzenia, adaptacji i implementacji innowacji – aniżeli od pojedynczych wdrażanych zmian.

Sztuka systemowego wdrażania innowacji stanowi zatem cel, który umożliwia współczesnym organizacjom osiągnięcie przewagi w warunkach rosnącej konkurencyjności otoczenia, w jakim funkcjonują. Organizacje potrafiące tworzyć i wdrażać innowacje oraz charakteryzujące się zdolnością do systematycznego adaptowania się do zmian zachodzących w ich otoczeniu, są synonimem organizacji nowoczesnych, wykazujących się elastycznością i przystosowaniem do ciągłego podejmowania nowych działań.

Świadomość doniosłego znaczenia innowacji we współczesnych organizacjach sprzyja intensyfikacji badań naukowych nad tym zagadnieniem. Już od kilkudziesięciu lat tematyka ta stanowi kanwę wielu prac badawczych, zarówno w literaturze polskiej (m.in. opracowania A. Pomykalskiego, W. Janasza, J. Bogdaniecki i E. Stawasza), jak i na świecie (m.in. prace M. Rogersa, F. Damanpoura czy G. Ahui). Rozliczni badacze podejmują zagadnienia innowacji, innowacyjności organizacji oraz poszczególnych uwarunkowań aktywności badawczo-rozwojowej i procesów innowacyjnych w organizacjach. Pomimo wielu, zarówno teoretycznych, jak i empirycznych, opracowań w tym zakresie, zagadnienia uwarunkowań innowacyjności organizacji należą niewątpliwie do kwestii szczególnie złożonych i stale jeszcze niewystarczająco zbadanych. Problematykę tę, w określonej mierze i zaprojektowanym zakresie merytorycznym, podejmuje niniejsze opracowanie, w którym przedstawiono aspekty teoretyczne i wyniki badań empirycznych, dotyczące uwarunkowań innowacyjności organizacji funkcjonujących w specyficznych warunkach regionu przemysłowego, jakim jest województwo śląskie.

Wzrost innowacyjności organizacji, sprzyjający osiągnięciu przez nie przewagi konkurencyjnej na rynku, można interpretować w oparciu o koncepcję zasobową (przewaga konkurencyjna, wynikająca z prowadzenia działalności innowacyjnej, jest wypadkową posiadanych w organizacji zasobów – wartościowych, rzadkich, niemożliwych do całkowitego skopiowania lub zastąpienia) lub koncepcję rynkową (przewaga konkurencyjna, wynikająca ze wzbogacania rynku o nowe produkty i usługi wysokiej jakości, jest pochodną przywiązania klientów do marki oraz ograniczonej wrażliwości popytu na cenę). Organizacje innowacyjne powinny zatem charakteryzować się skłonnością i zdolnością do generowania (lub adaptacji) innowacji, z uwzględnieniem posiadanych zasobów oraz zindywidualizowanych życzeń, potrzeb i preferencji swoich klientów. Synteza tych podejść znalazła wyraz w przyjętej, w ramach niniejszej pracy, definicji pojęcia innowacyjności organizacji, która uwzględnia:

− wewnętrzną skłonność organizacji do generowania (lub adaptacji) innowacji, − zdolność organizacji do generowania (lub adaptacji) innowacji oraz

− gotowość organizacji do podjęcia ryzyka, immanentnie związanego z wdrażaniem (implementacją) jakichkolwiek nowych idei, koncepcji, pomysłów i wynalazków.

Z punktu widzenia poszczególnych organizacji, podejmowanie działalności innowacyjnej zależy nie tylko od ich skłonności i zdolności do generowania, adaptacji oraz wdrażania zmian, ale również od związanego z tą aktywnością ryzyka. Rozmiar podejmowanego ryzyka jest z reguły powiązany z kryteriami podziału innowacji. Rezultatem prowadzonej działalności innowacyjnej mogą być zatem różnego rodzaju nowe rozwiązania, i to zarówno produktowe, jak i procesowe, techniczne i administracyjne oraz radykalne lub/i usprawniające.

W licznych pracach naukowych wskazuje się na rozmaitość czynników, warunkujących podejmowanie działalności innowacyjnej przez współczesne organizacje. Najogólniej rzecz ujmując, czynniki innowacyjności organizacji można podzielić na uwarunkowania zewnętrzne i determinanty wewnętrzne.

Zewnętrzne uwarunkowania innowacyjności organizacji obejmują: czynniki ekonomiczne, społeczne, polityczno-prawne, kulturowe, technologiczne, naturalne, kapitałowe i rynkowe. Innowacyjność współczesnych organizacji zależy jednak, przede wszystkim, od rodzaju rynku, na jakim funkcjonują, struktury tego rynku oraz działających na nim podmiotów. Istotnym elementem, dopełniającym innowacyjne działania rynku, jest proinnowacyjna polityka państwa, wyznaczająca określone kierunki rozwoju nauki i techniki. Nie sposób nie zgodzić się z W. Janaszem, który stwierdza, że kluczową rolę w stymulowaniu innowacyjności organizacji „spełnia czynnik publiczny, a na poziomie regionów (subregionów) samorządy, które powinny współuczestniczyć we własnej polityce proinnowacyjnej, dostosowanej do lokalnych uwarunkowań”. Analiza zewnętrznych uwarunkowań innowacyjności organizacji akcentuje potrzebę tworzenia środowiska innowacyjnego, wspierającego zarówno tworzenie i wdrażanie innowacji w organizacjach, jak i dyfuzję wprowadzonych na rynek nowych rozwiązań, pomysłów i wynalazków. Wymienione uwarunkowania zewnętrzne zależą od rozwiązań specyficznych dla danego kraju lub regionu i w konsekwencji, w odmienny sposób, oddziałują one na podejmowanie działalności innowacyjnej przez poszczególne organizacje.

Wewnętrzne uwarunkowania innowacyjności organizacji wiążą się, przede wszystkim, z posiadanymi przez nie zasobami (kapitał finansowy, kapitał rzeczowy i kapitał ludzki), niezbędnymi do sprawnego generowania i wdrażania zmian. Wśród czynników mających wpływ na innowacyjność organizacji można również wymienić: efektywny system komunikacji, proinnowacyjną kulturę organizacyjną i przywództwo oraz możliwość rekonfiguracji posiadanej bazy wiedzy, dzięki tworzeniu więzi międzyorganizacyjnych. Ponadto wśród wewnętrznych uwarunkowań innowacyjności organizacji uwzględnia się także cechy członków zespołu zarządzającego (menedżerów wyższego szczebla), w tym: wiek i staż pracy kierowników (menedżerów wyższego szczebla), poziom ich wykształcenia, dotychczasowe doświadczenie zawodowe na stanowiskach kierowniczych oraz skłonność do podejmowania ryzyka związanego z prowadzoną działalnością innowacyjną. Kolejną grupą wewnętrznych determinant innowacyjności organizacji są tzw. determinanty strukturalne, obejmujące charakterystykę struktury organizacyjnej, której wpływ na innowacyjność organizacji można analizować w oparciu o podejście jedno- lub/i wielowymiarowe. Oba podejścia mogą być względem siebie komplementarne, istotne są bowiem właściwości struktury organizacyjnej jako całości, na którą składają się charakterystyki poszczególnych jej cech (wymiarów).

Coraz częściej, wśród wewnętrznych uwarunkowań innowacyjności organizacji, wymienia się także czynniki socjologiczne i psychologiczne, determinujące działania poszczególnych jednostek – innowatorów. Wśród czynników socjologicznych można wyróżnić: różnorodne potrzeby pracowników, zwłaszcza ambicjonalne, uznania i prestiżu oraz awansu zawodowego. Do potrzeb psychologicznych, determinujących postawę członków organizacji wobec zachodzących w niej procesów innowacyjnych, należą zaś potrzeby: tworzenia nowości, poznawania, osiągania sukcesów oraz samorealizacji.

Wymienione uwarunkowania innowacyjności organizacji wskazują na znaczną wielokierunkowość ich oddziaływania. Niezależnie jednak od różnic w akcentowaniu ważności poszczególnych determinant, należy stwierdzić (i jest to podstawowa przesłanka niniejszej pracy), że innowacyjność organizacji jest wypadkową wielu złożonych i różnorodnych czynników, warunkujących zakres, skalę i kierunki prowadzonej przez nie działalności innowacyjnej.

Głównym celem naukowym niniejszego opracowania jest identyfikacja kluczowych uwarunkowań innowacyjności organizacji, funkcjonujących w specyficznych warunkach regionu przemysłowego, jakim jest województwo śląskie. Szczególnie istotne jest zidentyfikowanie i opisanie kierunku oraz siły relacji pomiędzy poszczególnymi, poddanymi analizie, uwarunkowaniami a obiektywnymi i subiektywnymi miarami innowacyjności i efektywności organizacji. Podjęcie tej złożonej i wielopłaszczyznowej problematyki podyktowane zostało potrzebą identyfikacji i systematyzacji wiedzy na temat uwarunkowań determinujących skalę, zakres i dynamikę wzrostu innowacyjności i efektywności organizacji w Polsce. W pracy ograniczono się do analizy:

− czynników o charakterze wewnętrznym w stosunku do organizacji, a przede wszystkim: posiadanych zasobów badawczych, systemu komunikacji, proinnowacyjnej kultury organizacyjnej, stylu przywództwa, cech członków zespołu zarządzającego oraz wymiarów struktury organizacyjnej. Wymienione czynniki stanowią najczęściej analizowane, przez rozlicznych badaczy tego zagadnienia, wewnętrzne determinanty innowacyjności organizacji. Zakres badawczy niniejszej pracy poszerzono również o tworzenie więzi międzyorganizacyjnych, warunkujących efektywne współdziałanie w działalności innowacyjnej. Z uwagi, iż jest to jedno z najpowszechniejszych źródeł innowacji oraz ze względu na fakt, że rozpatrywano ten czynnik na poziomie pojedynczej organizacji, postanowiono ująć go w przeprowadzonych rozważaniach teoretycznych oraz badaniach empirycznych;

− innowacji produktowych, procesowych, technicznych i administracyjnych. Pominięto zagadnienia tworzenia i wdrażania innowacji o charakterze socjologicznym i psychologicznym. Innowacje tego typu – jakkolwiek ważne dla funkcjonowania organizacji – mają inną specyfikę, przyczyny i źródła tworzenia oraz inne uwarunkowania niż innowacje produktowe, procesowe, techniczne czy administracyjne;

− organizacji z województwa śląskiego. Ze względu na łatwiejszą dostępność materiału empirycznego ograniczono się do badania organizacji z obszaru jednego województwa.

Nakreślone ramy analizy stanowią podstawę przeprowadzenia kompleksowych badań, dotyczących identyfikacji kluczowych uwarunkowań innowacyjności śląskich organizacji, a także ukazania relacji pomiędzy tymi uwarunkowaniami a efektywnością badanych podmiotów. Ze względu na fakt, że warunkiem prowadzenia przez współczesne organizacje efektywnej działalności innowacyjnej jest strategiczne dostosowanie ich wewnętrznej zmienności do zmienności otoczenia, w przeprowadzonych badaniach uwzględniono również innowacyjną strategię organizacji oraz otoczenie, w jakim funkcjonują. Rozpatrywanie wymienionych zmiennych oraz wzajemnych relacji pomiędzy nimi, przy wykorzystaniu efektów mediacji i moderacji, jest pierwszą tego typu inicjatywą badawczą

– mając na uwadze holistyczne podejście do zagadnień uwarunkowań innowacyjności organizacji – zarówno na gruncie badań polskich, jak i na świecie. Przyjęty zakres merytoryczny niniejszego opracowania wynika z następujących przesłanek:

− istniejące w literaturze badania na temat wewnętrznych uwarunkowań innowacyjności organizacji mają charakter wycinkowy i fragmentaryczny, badaniom poddaje się bowiem pewne (wyizolowane) determinanty, z pominięciem innych. Z tego względu część konkluzji wynikających z przeprowadzonych w literaturze badań empirycznych w tym zakresie wyklucza się, a część ma charakter addytywny;

− odniesienie uwarunkowań innowacyjności organizacji do efektywności oraz wzajemne relacje pomiędzy nimi stanowią obszar w niewielkim stopniu rozpoznany. W sposób marginalny tematyka ta bywa poruszana przez badaczy amerykańskich, jednak nie znaleziono spójnej, zintegrowanej analizy wewnętrznych uwarunkowań innowacyjności organizacji oraz wpływu konfiguracji tych uwarunkowań na poziom ich efektywności;

− nowym kierunkiem badań, w zakresie podjętej tematyki badawczej, jest analiza zależności pomiędzy innowacyjnością organizacji a wybranymi jej determinantami,  w warunkach istnienia zmiennych wpływających na tę zależność (mediatorów lub moderatorów). Identyfikacja tych zmiennych ma istotne znaczenie poznawcze, pozwala bowiem na określenie warunków, w których omawiana zależność występuje i odróżnić je od warunków, w których zależność ta zanika;

− w kontekście pomiaru poszczególnych uwarunkowań innowacyjności organizacji uwagę zwraca rozproszony charakter wykorzystywanych przez badaczy, narzędzi pomiarowych (co wynika z wąskiego zakresu prowadzonych przez nich badań);

− dokonany przegląd literatury wykazuje, ponadto, brak prac badawczych wskazujących na przydatność i aplikacyjność tych narzędzi w warunkach gospodarki polskiej.

Sprostanie wyzwaniom płynącym z powyższych przesłanek może przyczynić się do znacznego uzupełnienia wiedzy, w zakresie identyfikacji uwarunkowań innowacyjności polskich organizacji, w myśl stwierdzenia, że „zarządzanie zmianami jest jedyną stałą w sztuce przetrwania organizacji” oraz ich rozwoju. Przedstawione w niniejszej pracy rozważania teoretyczne, jak również wyniki przeprowadzonych badań empirycznych, pozwalają zatem na wyjaśnienie różnorodnych relacji pomiędzy poszczególnymi uwarunkowaniami a poziomem innowacyjności i efektywności organizacji w Polsce.

Spójna i wielowymiarowa analiza zaprojektowanego zakresu merytorycznego wymaga podejścia modelowego jako zasadniczej metody badawczej opisu i oceny rozpatrywanych zależności. Identyfikacja, w oparciu o ujęcie w jednym modelu wielu różnorodnych uwarunkowań innowacyjności organizacji, stanowi niezwykle złożone wyzwanie badawcze, szczególnie w warunkach braku narzędzia badawczego, które łączyłoby w sobie przewagi znanych w literaturze sposobów operacjonalizacji poszczególnych zmiennych. W zbudowanym modelu, którego ramy koncepcyjne opisują poszczególne uwarunkowania w powiązaniu z innowacyjnością i efektywnością organizacji, uwzględniono także innowacyjną strategię organizacji oraz otoczenie, w jakim one funkcjonują. Przeprowadzone badania empiryczne, których wyniki przedstawia niniejsze opracowanie, pozwoliły na osiągnięcie następujących celów:

− w zakresie teoretycznym: przegląd i systematyzację literatury, w kierunku identyfikacji wielu zróżnicowanych uwarunkowań innowacyjności organizacji oraz sposobów ich pomiaru; opracowanie modelu koncepcyjnego, uwzględniającego uwarunkowania innowacyjności organizacji w powiązaniu z efektywnością, strategią innowacyjną i otoczeniem, w jakim funkcjonują;

− w zakresie metodologicznym: opracowanie zintegrowanego narzędzia badawczego oraz pomiar czynników innowacyjności organizacji w oparciu o stworzony kwestionariusz badawczy;

− w zakresie praktycznym: dostarczenie praktykom (menedżerom lub doradcom prowadzącym działalność diagnostyczną i interwencyjną w organizacjach) szczegółowych wytycznych o potencjalnych metodach podnoszenia efektywności prowadzonej działalności innowacyjnej; sformułowanie przesłanek dotyczących kluczowych uwarunkowań innowacyjności, celem zwiększenia efektywności funkcjonowania organizacji w coraz bardziej złożonym, zmiennym i wrogim otoczeniu.

Wymienione powyżej cele, wyłaniające się z etapów postępowania badawczego, można sprowadzić do kilku następujących konstatacji:

− prowadzenie działalności innowacyjnej jest podstawą przetrwania współczesnych organizacji na coraz bardziej konkurencyjnym rynku,

− analiza tak złożonej i wielopłaszczyznowej problematyki, jaką są determinanty innowacyjności organizacji, wymaga rozpatrywania ich relacji z efektywnością organizacji,

− zachowania organizacji funkcjonujących w coraz bardziej niepewnym otoczeniu odznaczają się określonym poziomem wrażliwości na zmiany i w zależności od tej wrażliwości organizacje mogą wykazywać mniejszą lub większą zdolność do ciągłego adaptowania się do tych zmian,

− sukces organizacji, w kontekście umiejętności dostosowywania się do wciąż zmieniających się warunków w ich otoczeniu, jest niemożliwy do osiągnięcia bez realizacji odpowiedniej strategii innowacyjnej, wzmacniającej elastyczność i dynamikę w działaniu, kreatywność i wrażliwość na zmiany.

Opracowanie ma charakter teoretyczno-empiryczny. Praca składa się z pięciu rozdziałów podzielonych umownie na dwie części. Część pierwsza, teoretyczna, stanowi wynik szerokiej analizy literaturowej, na podstawie której rozwinięto model koncepcyjny, będący fundamentem modelu badawczego, oraz sformułowano hipotezy badawcze. Wykorzystano, w tym zakresie, wiele najnowszych opracowań i publikacji dotyczących: (1) problematyki innowacyjności organizacji oraz jej uwarunkowań, (2) efektywności organizacji jak również (3) strategii innowacyjnej, (4) otoczenia organizacji oraz (5) relacji pomiędzy rozmiarem i okresem istnienia organizacji a poziomem ich innowacyjności. W części tej wykorzystano wiodące opracowania w języku polskim, lecz przede wszystkim oparto się na światowym (i z konieczności anglojęzycznym) dorobku badawczym w tym zakresie.

W rozdziale pierwszym – wprowadzającym do tematyki badawczej – uporządkowano terminologię związaną z innowacjami oraz omówiono różne ujęcia innowacyjności organizacji. Niejednoznaczność pojęć i wynikający z tego faktu brak jednorodności definicyjnej wymagał przeglądu przywoływanych kategorii. W rozdziale przedstawiono także poszczególne, alternatywne sposoby pomiaru innowacyjności organizacji, wraz ze wskazaniem głównych wad i zalet omawianych narzędzi pomiarowych. Przeprowadzone rozważania wskazują na wiele trudności interpretacyjnych z powodu niejednoznacznego definiowania przywołanych pojęć. Zaprezentowano ponadto złożoność i niejednoznaczność zagadnienia efektywności organizacji oraz sposoby jej pomiaru, jak również powiązania efektywności z innowacyjnością organizacji. Rozdział zamyka systematyka różnorodnych uwarunkowań innowacyjności organizacji (zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych), w tym szeroki przegląd prac badawczych, dotyczących wewnętrznych uwarunkowań innowacyjności organizacji, w ujęciu chronologicznym.

W rozdziale drugim wskazano na zróżnicowaną rolę poszczególnych determinant w stymulowaniu innowacyjności współczesnych organizacji. Podjęto próbę identyfikacji i klasyfikacji najważniejszych, z omawianych przez rozlicznych badaczy tego zagadnienia, wewnętrznych uwarunkowań innowacyjności organizacji oraz sposobów ich pomiaru. Ponadto zwrócono uwagę na kierunki wpływu poszczególnych determinant na poziom innowacyjności organizacji. W szczególności omówiono: zasoby badawcze (kapitał finansowy, rzeczowy i ludzki), efektywny system komunikacji, kulturę innowacyjną i jej atrybuty, styl przywództwa, cechy członków zespołu zarządzającego oraz wymiary struktury organizacyjnej. Rozdział kończy się charakterystyką współdziałania organizacji w działalności innowacyjnej, w kontekście m.in. integracji i rekonfiguracji posiadanej przez współdziałające organizacje bazy wiedzy oraz możliwości wystąpienia pozytywnych efektów skali w obszarze badań i rozwoju.

Rozdział trzeci poświęcono zagadnieniom, ujętym w niniejszym opracowaniu jako zmienne pośredniczące (mediatory), regulujące (moderatory) i kontrolne, w kontekście badania wpływu poszczególnych uwarunkowań na poziom innowacyjności i efektywności organizacji. W pierwszej kolejności nakreślono istotę i znaczenie zmiennych pośredniczących (mediatorów) i regulujących (moderatorów) od strony metodologicznej. Następnie, z uwagi na zaprojektowany zakres merytoryczny przeprowadzonych badań empirycznych, scharakteryzowano innowacyjną strategię organizacji (zagadnienie to zostało ujęte w przeprowadzonej, w części empirycznej niniejszego opracowania, analizie mediacji) oraz złożoność, zmienność i wrogość otoczenia organizacji (zmienna „otoczenie” została uwzględniona w dokonanej, w części empirycznej, analizie moderacji). Przedstawiono również problematykę rozmiaru i okresu istnienia organizacji w kontekście poziomu ich innowacyjności (obie zmienne ujęto jako zmienne kontrolne w zbudowanych, w części empirycznej, modelach regresji hierarchicznej). Punktem wyjścia prowadzonych rozważań były: typologia strategii według R.E. Milesa i C.C. Snow’a oraz twierdzenia J.A. Schumpetera o przewadze innowacyjnej w kontekście rozmiaru organizacji.

Druga część niniejszego opracowania poświęcona jest prezentacji wyników badań empirycznych przeprowadzonych w 219 organizacjach funkcjonujących w specyficznych warunkach regionu przemysłowego, jakim jest województwo śląskie. Treścią tej części pracy jest próba określenia siły i kierunku wpływu wewnętrznych uwarunkowań innowacyjności, w wybranych organizacjach regionu górnośląskiego, w latach 2007–2010. Analiza zebranego materiału ma charakter opisowy. Wskazanie odpowiednich (pozytywnych i negatywnych) zależności pomiędzy analizowanymi zmiennymi może być podstawą świadomego oddziaływania na te determinanty, które stymulują bądź hamują innowacyjność organizacji. Może być zatem punktem wyjścia dla stworzenia szerokiego zbioru przesłanek i wytycznych przydatnych szczególnie dla praktyki zarządzania. Część empiryczna niniejszego opracowania składa się z dwóch rozdziałów.

W rozdziale czwartym, w oparciu o dokonaną w części pierwszej pogłębioną analizę literatury oraz rozwinięty model koncepcyjny, zbudowano model badawczy, a w dalszej kolejności postawiono dziewięć hipotez badawczych. Na podstawie dokonanych studiów literaturowych oraz zależności pomiędzy zmiennymi ujętymi w modelu badawczym założono, że:

− czynniki zidentyfikowane na podstawie badań literaturowych są determinantami innowacyjności organizacji,

− czynniki innowacyjności organizacji są powiązane z efektywnością mierzoną za pomocą miar finansowych i pozafinansowych,

− istnieje pozytywna zależność pomiędzy innowacyjnością a efektywnością organizacji,

− istnieją takie czynniki innowacyjności organizacji, które wpływają bezpośrednio na innowacyjność, a pośrednio na efektywność organizacji,

− istnieją takie czynniki innowacyjności organizacji, które mediują zależność pomiędzy strategią poszukiwacza a poziomem innowacyjności i efektywności organizacji,

− istnieją takie czynniki innowacyjności organizacji, które mediują zależność pomiędzy strategią obrońcy a poziomem innowacyjności i efektywności organizacji,

− istnieją takie czynniki innowacyjności organizacji, które mediują zależność pomiędzy strategią analityka a poziomem innowacyjności i efektywności organizacji,

− otoczenie pozytywnie moderuje zależność pomiędzy determinantami a innowacyjnością organizacji,

− otoczenie pozytywnie moderuje zależność pomiędzy determinantami a efektywnością organizacji.

W celu weryfikacji postawionych hipotez badawczych zaprezentowano wyniki, przeprowadzonych wśród śląskich organizacji, badań empirycznych. Zastosowana w niniejszej pracy procedura badawcza objęła opracowanie koncepcji modelowej oraz zintegrowanego narzędzia badawczego, przeprowadzenie badań ankietowych i ich analizę empiryczną. Dokonana na wstępie ocena poziomu innowacyjności badanych organizacji ma głównie znaczenie ilustracyjne. W dalszej kolejności podjęto próbę identyfikacji kluczowych uwarunkowań innowacyjności w śląskich organizacjach. Z wywodów przedstawionych w omawianym rozdziale wypływa wniosek o silnej i pozytywnej relacji pomiędzy: specjalizacją, przywództwem transformacyjnym, intensywnością współdziałania w działalności innowacyjnej, efektywnym systemem komunikacji oraz proinnowacyjną postawą członków zespołu zarządzającego a poziomem innowacyjności badanych organizacji. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w teoretycznej analizie poszczególnych determinant innowacyjności organizacji przedstawionej w rozdziale drugim.

Z uwagi na fakt, iż uwarunkowania innowacyjności powinny mieć swoje przełożenie na efektywność organizacji, w rozdziale piątym przedstawiono wyniki dalszych badań na temat powiązań między poszczególnymi, uwzględnionymi w analizie, determinantami innowacyjności a poziomem efektywności badanych organizacji (operacjonalizacji efektywności dokonano przy wykorzystaniu zarówno finansowych, jak i pozafinansowych wskaźników pomiaru). Wskazano ponadto, że warunki sprzyjające wzrostowi poziomu innowacyjności oraz podniesieniu efektywności funkcjonowania współczesnych organizacji wyraźnie się zazębiają. W dalszej kolejności, za pomocą analizy równań strukturalnych (tzw. analizy ścieżek, structural equation modeling – SEM czy path analysis), podjęto próbę uchwycenia istotnych (wiarygodnych) zależności pomiędzy poszczególnymi determinantami a poziomem innowacyjności i efektywności badanych organizacji (w odróżnieniu od poprzednich analiz, w tym przypadku wszystkie zmienne ujęto w jednym modelu). W omawianym rozdziale przeprowadzono również analizę mediacji, przy uwzględnieniu innowacyjnej strategii organizacji, oraz analizę moderacji (jako zmienną moderującą wybrano otoczenie organizacji) w celu przetestowania dodatkowych aspektów uwarunkowań innowacyjności, jako istotnych elementów dostosowania się współczesnych organizacji do otoczenia, w jakim funkcjonują. W obu przypadkach analizie poddano jedynie te zależności pomiędzy determinantami a poziomem innowacyjności i efektywności badanych organizacji (zmienne zależne), które w oparciu o wykorzystanie metody analizy równań strukturalnych okazały się istotne (wiarygodne).

W zakończeniu niniejszego opracowania dokonano syntezy i podsumowano rezultaty przeprowadzonych badań empirycznych oraz przedstawiono wytyczne dla teorii i praktyki zarządzania. W dalszej kolejności opisano ograniczenia przeprowadzonych badań jak również przesłanki do ich dalszych kierunków. Pracę zamyka załącznik, w którym zaprezentowano wykorzystane sposoby operacjonalizacji poszczególnych, ujętych w analizie, uwarunkowań innowacyjności organizacji. Dokonane w niniejszej pracy rozważania teoretyczne oraz wyniki przeprowadzonych badań empirycznych odzwierciedlają analizowane zjawiska oraz charakteryzują wzajemne relacje między nimi, stanowiąc wyraz holistycznego (kompleksowego) spojrzenia na całość funkcjonowania organizacji w kontekście procesów generowania i wdrażania zmian. Zdolność i skłonność do tworzenia (lub adaptacji) i implementacji innowacji stanowi podstawowe wyzwanie dla współczesnych organizacji. Osiągnięta biegłość w tym zakresie może wynikać m.in. z:

− wysokiej jakości i dostępności zasobów badawczych (finansowych, rzeczowych i ludzkich), warunkujących inwestowanie w nowe technologie oraz podejmowanie jakichkolwiek form współdziałania z partnerami zewnętrznymi, − tworzenia kultury zorientowanej na innowacyjność, promującej efektywną pracę zespołową oraz szybkie i skuteczne komunikowanie się,

− wspierającego i inspirującego kreatywność członków organizacji przywództwa,

− rozwijania umiejętności kierowania zmianami (pokonywania oporu członków organizacji wobec zmian) przez członków zespołu zarządzającego oraz

− płaskiej i elastycznej struktury organizacyjnej, ułatwiającej podejmowanie decyzji, w zakresie skali i kierunków prowadzonej działalności innowacyjnej.

Innowacyjność organizacji (oraz jej uwarunkowania) należy uznać za kluczowy element skutecznego i efektywnego funkcjonowania organizacji na coraz bardziej konkurencyjnym rynku, a także zasadniczy warunek ich przetrwania i rozwoju. Dlatego problematyka ta wciąż pozostaje otwarta i może stanowić przedmiot dalszych intensywnych badań, inspirowanych również niniejszym opracowaniem. Podjęta problematyka ma charakter dynamiczny, wiąże się bowiem z ciągłym wzbogacaniem istniejącego stanu wiedzy w poruszanym zakresie merytorycznym.